Hujayra nima?
Hujayra — barcha tirik organizmlarning tuzilish va hayotiy faoliyat birligi. Bu atamani 1665-yilda Robert Guk fanga kiritgan: u poʻkak kesmasini mikroskopda koʻrib, mayda katakchalarni payqagan.
Tuzilish darajalari kichigidan kattasiga shunday: hujayra → toʻqima → organ → organlar sistemasi → organizm.
- Prokariotlar — shakllangan yadrosi yoʻq organizmlar, masalan, bakteriyalar.
- Eukariotlar — yadrosi bor organizmlar: oʻsimliklar, hayvonlar, zamburugʻlar.
Hujayra qismlari
- Membrana — hujayrani oʻrab turadi va moddalarni tanlab oʻtkazadi.
- Sitoplazma — yarim suyuq ichki muhit, organoidlar shu yerda joylashgan.
- Yadro — irsiy axborot (DNK) asosan shu yerda saqlanadi.
- Mitoxondriya — «energiya stansiyasi»: organik moddalar kislorod ishtirokida parchalanadi, energiya ATF molekulalarida toʻplanadi.
- Ribosoma — oqsil sintezlaydi.
- Golji majmuasi — tayyor moddalarni toʻplaydi, saralaydi va qadoqlaydi.
- Lizosoma — fermentlar yordamida eskirgan organoidlar va oziq zarralarini parchalaydi.
Suvning yarim oʻtkazuvchan membrana orqali oʻtishi osmos deyiladi.
Oʻsimlik hujayrasining farqi
Oʻsimlik hujayrasida hayvon hujayrasida boʻlmaydigan tuzilmalar bor: sellyulozadan tuzilgan qattiq hujayra devori, fotosintez kechadigan yashil xloroplastlar va hujayra shirasi toʻplanadigan yirik vakuola.
Hujayra boʻlinishi
Mitoz natijasida bitta ona hujayradan ikkita qiz hujayra hosil boʻladi. Ularning xromosomalar toʻplami ona hujayraniki bilan bir xil. Bosqichlari tartib bilan: profaza, metafaza, anafaza, telofaza.
Meyoz — jinsiy hujayralar hosil boʻladigan boʻlinish. Unda xromosomalar soni ikki marta kamayadi.
Eslab qoling
- Mitoxondriya — energiya, ribosoma — oqsil, Golji majmuasi — qadoqlash, lizosoma — parchalash.
- Hujayra devori, xloroplast va yirik vakuola oʻsimlik hujayrasiga xos.
- Mitoz ikkita bir xil hujayra beradi, meyoz esa jinsiy hujayralarni.
