Atom nimadan tuzilgan?
Atom markazida musbat zaryadli yadro bor, uning atrofida manfiy zaryadli elektronlar harakatlanadi. Yadro proton va neytronlardan iborat.
- Proton — zaryadi +1.
- Neytron — zaryadi 0.
- Elektron — zaryadi −1; u protondan taxminan 1800 marta yengil.
Shuning uchun atom massasining deyarli hammasi yadroda toʻplangan.
Atom raqami va massa soni
Atom raqami — yadrodagi protonlar soni. Neytral atomda elektronlar ham shuncha. Massa soni — protonlar va neytronlar sonining yigʻindisi.
neytronlar = massa soni − atom raqami
Ftor: atom raqami 9, massa soni 19
9 proton, 9 elektron, 19 − 9 = 10 neytronIzotoplar va ionlar
Izotoplar — bir elementning protonlari teng, neytronlari har xil atomlari. Vodorodning uch izotopi bor: protiy (neytronsiz), deyteriy (1 neytron), tritiy (2 neytron).
Elementning oʻrtacha atom massasi izotoplarning ulushi boʻyicha hisoblanadi. Borning taxminan 20 % i ¹⁰B, 80 % i ¹¹B:
10 · 0,2 + 11 · 0,8 = 2 + 8,8 = 10,8Ion — elektron bergan yoki olgan atom; protonlar soni oʻzgarmaydi. Alyuminiy (13) uchta elektron bersa, Al³⁺ hosil boʻladi: 13 − 3 = 10 elektron. Oltingugurt (16) ikkita elektron olsa — S²⁻: 16 + 2 = 18 elektron.
Zarrachaning qaysi element ekanini protonlar soni belgilaydi. Elektronlar protonlardan koʻp boʻlsa — manfiy ion, kam boʻlsa — musbat ion.
Elektron qavatlar
n-qavatga koʻpi bilan 2n² elektron sigʻadi: birinchisiga 2, ikkinchisiga 8. Qavatlar ichkaridan boshlab toʻladi, masalan fosfor (15): 2, 8, 5.
Tashqi qavatdagi elektronlar soni bosh guruhcha raqamiga teng: magniy (II guruh) — 2, kremniy (IV) — 4, ftor (VII) — 7.
Esda tuting
- Protonlar soni = atom raqami; neytral atomda elektronlar ham shuncha.
- Neytronlar soni = massa soni − atom raqami.
- Elektronlar massa soniga qoʻshilmaydi.
