Inversiya va urgʻu: Never have I…, It was… that

Inversiya nima va qachon kerak?

Odatda inglizcha gapda tartib qatʼiy: ega + kesim (I have never seen…). Ammo rasmiy, kitobiy yoki taʼsirli nutqda inkor yoki cheklovchi soʻz gap boshiga chiqadi, shunda yordamchi feʼl egadan oldin keladi — xuddi savoldagidek. Bu inversiya deyiladi va gapga kuchli urgʻu beradi.

• Never have I seen such a beautiful view. — Bunday goʻzal manzarani hech qachon koʻrmaganman.
• Rarely does she complain. — U kamdan-kam shikoyat qiladi.
• Not only did he lie, but he also blamed me. — U nafaqat yolgʻon gapirdi, balki meni ham aybladi.
• Hardly had we arrived when it started to rain. — Yetib kelishimiz bilan yomgʻir yogʻa boshladi.
• Under no circumstances should you open this door. — Hech qanday holatda bu eshikni ochmang.

Shakl

Inkor/cheklovchi soʻz + yordamchi feʼl + ega + asosiy feʼl

Never / Rarely / Seldom      + have/has/do/does/did/can… + S + V
Not only … , but … also
Hardly / Scarcely … when     (odatda Past Perfect: Hardly had I…)
No sooner … than             (No sooner had I… than…)
Only then / Only after… / Only when…   (inversiya bosh gapda)
Not until … / Little / Under no circumstances / At no time

Yordamchi feʼl boʻlmasa, xuddi savoldagidek do/does/did qoʻshiladi: She rarely complains. → Rarely does she complain.

Only va Not until bilan inversiya ikkinchi qismda boʻladi: Only when I read the letter did I understand. — Xatni oʻqiganimdagina tushundim. Not until midnight did he call.

Cleft sentences: gapning bir qismini taʼkidlash

Oʻzbek tilida urgʻuni soʻz tartibi yoki ohang bilan beramiz («Kitobni Ali oldi»). Ingliz tilida buning uchun cleft sentence ishlatiladi:

It + be + taʼkidlanadigan qism + that/who + qolgan qism
   It was Ali who took the book.       — Kitobni aynan Ali oldi.
   It was in 2010 that we met.         — Biz aynan 2010-yilda tanishganmiz.

What + ega + feʼl + be + taʼkidlanadigan qism
   What I need is a long holiday.      — Menga kerak narsa — uzoq taʼtil.
   What surprised me was his calm.
All I want is… / The thing that… / The reason why… is that…

What-cleft feʼl bilan ham ishlaydi: What she did was (to) call the police.

Eʼtibor bering

• No sooner bilan than keladi, when emas; Hardly/Scarcely bilan esa when keladi.
• Inversiya faqat soʻz gap boshida turganda boʻladi: I have never seen… (inversiyasiz) — Never have I seen….
• Little inversiyada «umuman» maʼnosini beradi: Little did they know the truth. — Ular haqiqatni umuman bilmasdi.

Oʻzbek tilida bunday inversiya yoʻq, shuning uchun koʻp oʻquvchilar Never I have seen yoki Rarely she complains deb yozadi. Qoida oddiy: gap boshidagi inkor soʻzdan keyin savol tartibini qoʻying.

Eslab qoling

1. Inkor/cheklovchi soʻz gap boshida → yordamchi feʼl + ega (Never have I…).
2. Yordamchi feʼl boʻlmasa do/does/did qoʻshing (Seldom do we…).
3. No sooner … than, Hardly/Scarcely … when — odatda Past Perfect bilan.
4. Only when/after… va Not until… da inversiya bosh gapda boʻladi.
5. Taʼkid uchun: It was X that/who… yoki What I need is….