Yoʻl, koʻchish va trayektoriya
Jism harakatlanayotganda chizadigan chiziq trayektoriya deyiladi. Uning uzunligi — bosib oʻtilgan yoʻl. Koʻchish esa boshlangʻich va oxirgi nuqtani tutashtiruvchi yoʻnalgan kesma. Doʻkongacha 300 m yurib, uyga qaytsangiz, yoʻl 600 m, koʻchish esa 0 boʻladi.
Jismning oʻlchamlari qaralayotgan masofaga nisbatan juda kichik boʻlsa, uni moddiy nuqta deb olamiz. Shaharlar orasida uchayotgan samolyot — moddiy nuqta.
Tekis harakat
Tekis harakatda tezlik oʻzgarmaydi: jism istalgan teng vaqt oraliqlarida bir xil yoʻl bosadi.
v = s / t s = v · t t = s / v
3 m/s tezlik bilan 40 s: s = 3 · 40 = 120 mSI tizimida tezlik birligi — m/s. km/soat ni m/s ga oʻtkazish uchun 3,6 ga boʻling: 90 km/soat = 90 / 3,6 = 25 m/s.
Oʻrtacha tezlik — butun yoʻlning butun vaqtga nisbati. Mashina 30 km ni 1 soatda, keyin 150 km ni 2 soatda bossa: v = 180 / 3 = 60 km/soat.
Bir-biriga qarab harakatda yaqinlashish tezligi — tezliklar yigʻindisi. Tezliklar 5 m/s va 3 m/s, masofa 240 m boʻlsa, jismlar 240 / 8 = 30 s da uchrashadi.
Tezlanish
Tezlanish — tekis tezlanuvchan harakatda tezlikning 1 s dagi oʻzgarishi, birligi m/s².
a = (v − v₀) / t v = v₀ + a · t
s = a · t² / 2 (v₀ = 0 boʻlganda)
Tinch holatdan, a = 3 m/s², t = 4 s:
v = 3 · 4 = 12 m/s; s = 3 · 16 / 2 = 24 mTormozlanish: 30 m/s tezlikdagi mashina 6 s da toʻxtasa, tezlanish moduli 30 / 6 = 5 m/s², yoʻl esa oʻrtacha tezlik · vaqt = 15 · 6 = 90 m.
Esda tuting
- Hisoblashdan oldin birliklarni moslang: km/soat → m/s, minut → sekund.
- Tinch holatdan boshlangan harakatda tezlik vaqtga, yoʻl vaqtning kvadratiga proporsional: vaqt 3 marta ortsa, yoʻl 9 marta ortadi.
