Причастие — sifatdosh
Sifatdosh feʼldan yasaladi, lekin sifat kabi otni aniqlaydi va u bilan rod, son va kelishikda moslashadi. Oʻzbek tilida ham sifatdosh bor: oʻqiyotgan, oʻqigan, oʻqiladigan. Shuning uchun maʼno tanish, lekin rus tilida sifatdosh nisbat (aniq yoki majhul), zamon va moslashuv boʻyicha farqlanadi.
читающий студент — oʻqiyotgan talaba (aniq, hozirgi)
студент, прочитавший книгу — kitobni oʻqib chiqqan talaba (aniq, oʻtgan)
любимый фильм — sevimli (sevilgan) film (majhul, hozirgi)
прочитанная книга — oʻqib chiqilgan kitob (majhul, oʻtgan)
Магазин открыт. — Doʻkon ochiq (qisqa shakl).Shakl
Turi Qoʻshimcha Qanday yasaladi Misol
Aniq, hozirgi zamon -ущ-/-ющ- (I tusl.) 3-shaxs koʻplik asosidan читают → читающий
-ащ-/-ящ- (II tusl.) говорят → говорящий
Aniq, oʻtgan zamon -вш- (unlidan keyin) infinitiv/oʻtgan z. asosi читать → читавший
-ш- (undoshdan keyin) принести → принёсший
Majhul, hozirgi -ем- (I), -им- (II) 1-shaxs koʻplik asosidan читаем → читаемый
любим → любимый
Majhul, oʻtgan -нн-, -енн-, -т- asosan СВ feʼldan прочитать → прочитанный
решить → решённый
открыть → открытый- Aniq sifatdosh harakatni bajaruvchini bildiradi (
читающий студент— talaba oʻqiyapti). - Majhul sifatdosh harakat ustidan bajarilgan narsani bildiradi (
прочитанная книга— kitob oʻqilgan). - Qaytma feʼllardan yasalgan sifatdoshlarda har doim
-ся(hech qachon-сьemas):занимающийся,занимающаяся,учившиеся.
Qisqa shakl
Majhul oʻtgan zamon sifatdoshlarining qisqa shakli gapning kesimi boʻladi: Книга прочитана. Письмо написано. Задачи решены. Магазин открыт. Qisqa shaklda bitta н yoziladi: прочитанная книга, lekin книга прочитана.
Sifatdosh oboroti
Sifatdosh oboroti который li ergash gapning oʻrnini bosadi va kitobiy uslubda juda koʻp uchraydi:
Студент, который читает книгу, — мой друг.
Студент, читающий книгу, — мой друг.
Письмо, которое написал мой брат, …
Письмо, написанное моим братом, …Majhul sifatdoshda bajaruvchi vositali kelishikda keladi: написанное братом. Oborot otdan keyin kelsa, vergul bilan ajratiladi; otdan oldin kelsa — vergulsiz: написанное братом письмо.
Oʻzbek tilida sifatdosh oboroti doim otdan oldin keladi va oʻzgarmaydi: «kitob oʻqiyotgan talaba», «kitob oʻqiyotgan qiz». Rus tilida esa sifatdosh otga moslashadi: читающий студент, читающая девушка, читающие дети. Oʻzbeklar koʻpincha zamonni ham chalkashtiradi: который читал → читавший (oʻtgan zamon), читающий emas.
Eslab qoling
- Aniq:
-ущ-/-ющ-, -ащ-/-ящ-(hozirgi),-вш-/-ш-(oʻtgan). - Majhul:
-ем-/-им-(hozirgi),-нн-/-енн-/-т-(oʻtgan). - Sifatdosh otga rod, son va kelishikda moslashadi.
- Qisqa shakl kesim boʻladi:
Работа сделана. - Sifatdoshlarda faqat
-ся:улыбающаяся девушка.
